घर सांभाळणं full-time काम आहे, पण त्यात माझी स्वतःची ओळख कुठे?

Mother's Occupation च्या रकान्यात थांबलेलं पेन

रात्रीचे साडेदहा. वडाळ्याच्या एका जुन्या इमारतीतल्या दुसऱ्या मजल्यावर अनुराधा कुलकर्णी, वय 46, dining table वर मुलाच्या hostel चा form भरतेय. सोहम पुढच्या महिन्यात engineering साठी पुण्याला जाणार. Father's Name, Father's Occupation, सगळं भरून झालं. मग Mother's Occupation. सवयीने पेन चालतं आणि ती Housewife लिहिते. पण शेवटच्या अक्षरावर पेन थांबतं. तिची नजर समोरच्या कपाटावर जाते. त्यावर एका जुन्या चादरीत गुंडाळलेली हार्मोनियम, अठरा वर्षं तशीच. लग्नाआधी तिने गांधर्वची मध्यमा पूर्ण केली होती आणि विशारदची तयारी चालू होती. आतल्या खोलीत सासूबाईंचा खोकला ऐकू येतो. अनुराधा उठून त्यांना पाणी देते, परत येते, आणि form तसाच उघडा राहतो.

एका शब्दात न मावणारी बावीस वर्षं

Housewife हा शब्द form च्या रकान्यात मावतो, पण अनुराधाची बावीस वर्षं त्यात मावत नाहीत. त्या शब्दात दिसत नाही की नवऱ्याच्या एका पगारात तिने घराचं बजेट कसं बसवलं, सासऱ्यांच्या bypass च्या वेळी hospital, औषधं आणि नातेवाईक कसे सांभाळले, किंवा सोहमला दहावीपर्यंत गणित तिनेच शिकवलं. हे काम पगाराशिवाय होतं, म्हणून ते कमी ठरत नाही. उलट, याच कामावर घरातल्या प्रत्येकाचं बाहेरचं आयुष्य उभं राहिलं. पण हेही खरं आहे की या सगळ्यात तिचं स्वतःचं काहीतरी मागे राहिलं. या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी खऱ्या असू शकतात: घराचा अभिमान, आणि स्वतःसाठीची आस. त्यातल्या एकीसाठी दुसरीला नाकारायची गरज नाही.

घर चालवताना कमावलेली कौशल्यं

स्वतःची ओळख शोधायची सुरुवात अनेकदा इथून होते: आपण काय काय करू शकतो, ते पहिल्यांदा लिहून बघणं. अनुराधाने एका रात्री ही यादी केली, आणि ती वाचून ती स्वतःच थक्क झाली.

• महिन्याचं बजेट, वाणसामान, वीज, औषधं, शाळेची fees, सगळं ठरलेल्या रकमेत बसवणं.
• आजारपणात hospital, डॉक्टर, reports, नातेवाईकांचे phone, हे सगळं एकाच वेळी सांभाळणं.
• दहा दिवसांच्या गौरी-गणपतीत चाळीस माणसांचा स्वयंपाक, पाहुणे आणि आरत्यांचं नियोजन.
• मुलाला गणित आणि इंग्रजी शिकवणं, आणि त्याचा अभ्यास न रागावता करून घेणं.
• सोसायटीच्या committee सोबत पाण्याच्या प्रश्नावर शांतपणे पण ठामपणे बोलणं.

जुनं स्वप्न परत येतं, पण ते तसंच नसतं

चोविसाव्या वर्षी अनुराधाचं स्वप्न होतं, विशारद पूर्ण करून मोठ्या मंचावर गाणं. सेहेचाळिसाव्या वर्षी तेच स्वप्न परत आलंय, पण त्याचा आकार बदललाय. म्हणून स्वतःला एक प्रामाणिक प्रश्न विचारा: मला नेमकं काय हवंय? गाण्याचा रियाझ, म्हणजे कलेशी पुन्हा नातं? विशारदचं प्रमाणपत्र, म्हणजे शिकणं पूर्ण केल्याचं समाधान? मुलांना शिकवून थोडी कमाई? की फक्त कुणीतरी मला माझ्या नावाने ओळखावं? या चारही वेगळ्या गरजा आहेत, आणि त्यांचे मार्गही वेगळे आहेत. अनुराधाला जाणवलं की तिला सगळ्यात जास्त रियाझ हवाय, आणि त्यानंतर मुलांना शिकवणं. मंच आत्ता नाही, कदाचित नंतर.

तीन छोटे दरवाजे

स्वप्नाकडे जाण्याचे तीन साधे दरवाजे असतात, आणि कुठलाही एक आधी उघडता येतो:

• शिकणं: जुन्या गुरूंशी किंवा जवळच्या संगीत वर्गाशी संपर्क, आठवड्यातून एक class, आणि पुढच्या परीक्षेची माहिती काढणं.
• कमाई: बिल्डिंगमधल्या तीन-चार मुलांचा शनिवारचा छोटा वर्ग, fees आधी ठरवलेली, पालकांचे नंबर जवळ ठेवून.
• कलेची ओळख: रोज सकाळी वीस मिनिटं रियाझ, आणि महिन्यातून एकदा घरातल्यांसमोर किंवा मैत्रिणींसमोर एखादं गाणं.

आधी मर्यादा मोजा, मग वेळ ठरवा

प्रेरणा देणारे लेख अनेकदा खऱ्या अडचणी विसरतात. सोहम गेल्यावर थोडा वेळ मोकळा होईल, पण सासूबाईंची काळजी तशीच राहणार. म्हणून वेळ आधी मोजा: दिवसातले कुठले तास खरोखर तुमचे होऊ शकतात? पैशांचा प्रश्नही स्पष्ट बोला: class ची fees घरखर्चातली एक वेगळी ओळ म्हणून ठरवा, उरलेल्या पैशांतून चोरून नाही. Online class करायचा असेल तर स्वतःचा phone, headphones आणि video call वापरायची सवय हवी; ती शिकायला मुलाची एक संध्याकाळ पुरते. आणि घरी मुलांना शिकवणार असाल तर पालकांची ओळख, वेळा आणि पैसे यांचे नियम आधीच ठरवा, म्हणजे तुमची आणि मुलांचीही सुरक्षितता राहील.

घरच्यांशी कसं बोलायचं

हे संभाषण त्यागाच्या हिशोबाने सुरू केलं, तर ते भांडणात बदलतं: मी तुमच्यासाठी इतकी वर्षं काय काय सोडलं. त्याऐवजी स्पष्ट मागणी मांडा. अनुराधाने रविवारी जेवताना सांगितलं: मी पुन्हा गाणं शिकायचं ठरवलंय. मंगळवारी आणि शुक्रवारी संध्याकाळी सहा ते साडेसात मी class ला जाणार. त्या वेळी आईंना चहा आणि औषध तुम्ही बघाल का? नवरा आधी गप्प बसला, मग म्हणाला, ठीक आहे, मी साडेपाचला घरी येईन. सोहम म्हणाला, आई, हार्मोनियम तरी आधी साफ कर. हेच ते छोटं दार होतं. प्रत्येक घरात इतकं सोपं होईलच असं नाही; विरोध झाला तरी तुमची मागणी चुकीची ठरत नाही. ती पुन्हा, शांतपणे मांडत राहा.

अपराधीपणाचं ओझं

पहिल्या class ला जाताना अनुराधाला वाटलं, आई घरी एकट्या आहेत, मी गाणं शिकायला चाललेय. हा अपराधीपणा बहुतेक गृहिणींच्या वाट्याला येतो, कारण वर्षानुवर्षं स्वतःच्या गरजा शेवटच्या रांगेत ठेवायची सवय झालेली असते. हा भाव घरावरच्या प्रेमातून येतो, पण तो थांबण्याचं कारण नाही. आठवड्यातले तीन तास स्वतःसाठी घेतल्याने घर कोसळत नाही; उलट, स्वतःशी जोडलेली व्यक्ती घरातल्यांशी जास्त शांतपणे वागू शकते. अपराधीपणा आला तर त्याला ओळखा, आणि तरीही class ला जा.

पत्रिकेतून काय पाहता येतं

काही जणी विचारतात, माझ्या पत्रिकेत कलेचा योग आहे का, की आता या वयात उशीर झालाय? कुठलीही पत्रिका घरकामाचं मोल ठरवत नाही, आणि स्वप्नाला उशीर झाला असं सांगण्याचा अधिकारही तिला नाही. जन्मकुंडलीत शिक्षण, कला, आत्मविश्वास आणि कौशल्यांशी जोडलेली स्थानं पाहिली जातात, आणि सध्याची महादशा व अंतर्दशा स्वतःकडे लक्ष देण्याचा काळ मानली जाते की घरच्या जबाबदाऱ्या पक्क्या करण्याचा, यावर विचार करता येतो. हा विचार आरशासारखा वापरा, निकालासारखा नाही. कुटुंबातल्या प्रत्येकाची पत्रिका वेगळी, आणि त्या त्या व्यक्तीच्या संमतीनेच; कुटुंबासाठी ज्योतिष याच पद्धतीने बघतं. तुमच्या अचूक जन्मवेळेसह प्रश्न विचारायचा असेल तर Astro Ratan हा AI वैदिक ज्योतिषी WhatsApp वर मराठीत उत्तर देतो, astroratan.ai आणि Android वरही असतो, आणि तुमचा मागचा प्रश्न विसरत नाही. रोजचं मार्गदर्शन स्वतःसाठी कसं वापरायचं, ते या लेखात आहे.

चादर काढलेली हार्मोनियम

एका महिन्यानंतर form कधीच पुण्याला पोहोचला होता, आणि त्यावर Housewife तसंच लिहिलेलं होतं. पण कपाटावरची चादर आता निघालीय. सकाळी साडेसहाला, सासूबाई उठायच्या आधी, वडाळ्याच्या त्या घरात वीस मिनिटं यमन ऐकू येतो. शनिवारी बिल्डिंगमधली दोन मुलं सा रे ग म शिकायला येतात. घरातले प्रश्न एकमेकांवर कसे परिणाम करतात, विशेषतः घरच्या कमाईतले चढउतार, याबद्दल हा लेख वाचता येईल.

FAQ

Related

• AI माझी job घेईल का? भीतीपेक्षा skill plan महत्त्वाचा
• Breakup नंतर शहर तेच, मग सगळं वेगळं का वाटतं?
• सतत busy, तरी आतून रिकामं—हा burnout आहे की फक्त थकवा?