माणसांच्या गर्दीतही एकटे वाटते, याचा अर्थ काय?
फोनमध्ये शेकडो संपर्क असूनही मनमोकळे बोलायला कोणी नसेल, तर ते तुमच्यातले उणेपण नाही; नात्यांची नव्याने, लहान पावलांनी बांधणी करता येते.
Direct answer
गर्दीत असूनही एकटे वाटणे म्हणजे तुम्हाला हवी असलेली जवळीक आणि प्रत्यक्ष मिळणारी जवळीक यांत अंतर पडले आहे; ते उणेपण नाही. नवीन शहर, घरून काम आणि फक्त पडद्यावरचे संवाद हे अंतर वाढवतात. आठवड्यातून एक खरा संवाद, नेहमीची एखादी जागा आणि ठरावीक संदेश यांनी ते हळूहळू कमी होते. उदासी आठवडे टिकली, तर डॉक्टर किंवा समुपदेशकाची मदत घ्या.
वाकडमधील गच्चीवरचा वाढदिवस
पुण्याजवळ वाकडमधील एका इमारतीच्या गच्चीवर रात्री नऊ वाजता अक्षय काळे एका कठड्याला टेकून उभा होता. हातातल्या कागदी ताटलीत केकचा एक तुकडा होता, जो त्याने स्वतःसाठीच खालच्या बेकरीतून घेतला होता. आज त्याचा पंचविसावा वाढदिवस. परभणीहून दोन वर्षांपूर्वी तो नोकरीसाठी पुण्यात आला; बंगळुरूच्या एका कंपनीसाठी घरूनच सॉफ्टवेअर चाचणीचे काम करतो. सदनिकेतले दोन सोबती वेगवेगळ्या पाळ्यांत काम करतात, आणि तिघांची भेट आठवड्यातून क्वचितच होते. फोनवर दिवसभरात एकशे चाळीसहून अधिक शुभेच्छा आल्या होत्या. त्याने संपर्कांची यादी वरून खाली सरकवली, सहाशे नावे, आणि स्वतःलाच विचारले: यांपैकी कोणाला आत्ता, काहीही कारण नसताना, फोन करून नुसत्या गप्पा मारता येतील? उत्तर शोधताना यादी संपली.
एकशे चाळीस शुभेच्छा, आणि तरीही रिकामेपण
अक्षयचे एकटेपण विचित्र वाटते, कारण बाहेरून पाहणाऱ्याला तो एकटा दिसत नाही. पण एकटेपणा संपर्कांच्या संख्येने मोजला जात नाही. तो मोजला जातो आपल्याला हव्या असलेल्या जवळिकीच्या आणि प्रत्यक्ष मिळणाऱ्या जवळिकीच्या अंतराने. शिक्षण किंवा नोकरीसाठी गाव सोडलेल्या माणसाकडून नकळत अनेक आधार निघून जातात: महाविद्यालयाचे उपाहारगृह, शेजारची काकू, संध्याकाळचा नाका, जिथे न बोलावता माणसे भेटायची. घरून काम करताना कार्यालयातील सहज गप्पाही जातात. उरतात ते पडद्यावरचे संवाद, जे चालू असतात पण पोट भरत नाहीत. यात अक्षयचा दोष नाही, आणि तो एकटाच असा आहे असेही नाही. नवीन शहरात राहणाऱ्या अनेकांना हे रिकामेपण जाणवते, फक्त कोणी त्याबद्दल बोलत नाही.
एकांत वेगळा, एकटेपणा वेगळा
स्वतःहून निवडलेला एकांत विसावा देतो: एखादे पुस्तक, एकट्याने केलेला प्रवास, शांत रविवार. एकटेपणा न निवडलेला असतो, आणि तो थकवतो. समाजमाध्यमांवर कधी कधी एकटेपणाचे उदात्तीकरण दिसते, ‘एकटे राहणे हीच खरी ताकद’ असे. स्वतःसोबत आनंदाने राहता येणे चांगलेच, पण हवी असलेली सोबत मिळत नसताना स्वतःला ‘मला कोणाची गरज नाही’ असे समजावणे, हे दुखणे झाकणे आहे. माणसाला माणसांची गरज असते; ती मान्य करणे हे दुबळेपणाचे लक्षण नाही.
एकटेपणाचे तीन चेहरे
- मनमोकळे बोलायला कोणी नाही: ओळखी खूप आहेत, पण खरी गोष्ट सांगता येईल अशी एकही व्यक्ती नाही. यावर उपाय म्हणजे एक-दोन जुन्या नात्यांना पुन्हा खोली देणे.
- कुठल्याच गटाचा भाग नाही: सण, सुटी किंवा रविवारी कोणत्याही ‘आपल्या’ लोकांत जागा नाही. यावर उपाय म्हणजे एखादा नियमित गट: वर्ग, खेळ, स्वयंसेवा.
- रोजच्या आयुष्यात कोणाचे अस्तित्व नाही: तुम्ही दोन दिवस दिसला नाहीत तर कोणाच्या लक्षात येणार नाही. यावर उपाय म्हणजे नेहमीची जागा: तोच चहावाला, तेच वाचनालय, तीच सकाळची वेळ.
- बहुतेकांच्या बाबतीत तिन्ही थोडे थोडे असतात; त्यांपैकी कोणता आत्ता सर्वात जड वाटतो, तिथून सुरुवात करा.
संपर्कांच्या यादीतून तीन नावे
सहाशे नावांपैकी तीन निवडा: एक जुना मित्र किंवा मैत्रीण ज्यांच्याशी एकेकाळी मोकळे बोलणे व्हायचे, एक नातेवाईक ज्याच्याशी तुमचे पटते, आणि एक ओळखीचा माणूस जो तुमच्याच शहरात आहे. त्यांना ‘काय चाललंय?’ असा मोघम संदेश न पाठवता काहीतरी ठोस पाठवा. अस्पष्ट निमंत्रण बहुधा विरून जाते, कारण त्यावर उत्तर द्यायलाही निर्णय लागत नाही. ‘कधीतरी भेटू’ हे वाक्य वर्षानुवर्षे तसेच राहते; ‘शनिवारी सकाळी आठ वाजता तळ्याभोवती फिरायला येशील का?’ या वाक्याला हो किंवा नाही, असे उत्तर मिळते. पहिल्या प्रयत्नाला नकार आला तर तो तुमच्यावरचा निकाल समजू नका; लोक आपापल्या धावपळीत असतात. दुसऱ्यांदा, वेगळ्या दिवशी विचारा.
पाठवता येतील असे काही संदेश
- “परवा आपल्या महाविद्यालयाचा फोटो दिसला आणि तुझी आठवण आली. रविवारी संध्याकाळी फोनवर बोलूया का?”
- “मी हिंजवडीजवळच राहतो. शनिवारी सकाळी नाश्त्याला भेटशील का?”
- “मला सध्या इथे थोडे एकटे वाटते आहे. आज दहा मिनिटे बोलायला वेळ आहे का, नुसत्या गप्पांसाठी?”
- “तू मागे सांगितलेल्या त्या पुस्तकाचे काय झाले? मला ऐकायचे आहे.”
नेहमीची एक जागा
मैत्री बहुधा ठरवून होत नाही; ती वारंवार भेटणाऱ्या चेहऱ्यांतून हळूहळू तयार होते. म्हणून नवीन शहरात सर्वात उपयोगी पाऊल म्हणजे आठवड्यातून एकदा किंवा दोनदा जाणारी एक नेहमीची जागा: पोहण्याचा किंवा तबल्याचा वर्ग, रविवारी सकाळचा टेकडीवर फिरणारा गट, सार्वजनिक वाचनालय, किंवा एखाद्या संस्थेत स्वयंसेवा. घरून काम करत असाल, तर आठवड्यातले दोन दिवस वाचनालयात किंवा सामायिक कार्यालयात बसून काम करून पाहा. पहिल्या तीन-चार वेळा कोणाशीच बोलणे होणार नाही, आणि ते ठीक आहे. पाचव्या वेळी कोणीतरी तुम्हाला ओळखून मान हलवेल. तिथून पुढची गोष्ट सुरू होते.
घरच्या फोनवर एक खरी गोष्ट
गावाकडून रोज येणारा फोन अनेकदा एका ठरलेल्या साच्यात चालतो: ‘जेवलास का? तब्येत बरी आहे ना? पैसे पुरतात ना?’ आणि आपण प्रत्येक प्रश्नाला ‘हो, सगळे छान’ असे उत्तर देतो, कारण घरच्यांना काळजी वाटू नये. या साच्यात दोन्ही बाजू एकमेकांपासून आपले खरे आयुष्य लपवतात. आठवड्यातून एकदा तरी एक खरी गोष्ट सांगून पाहा: आज कामात काय अवघड गेले, कोणत्या गोष्टीची आठवण येते. ती सांगितल्याने घरचे घाबरतीलच असे नाही; अनेकदा त्यांच्याकडेही अशीच एक न सांगितलेली गोष्ट असते.
एकटेपणा जड झाला तर
एकटेपणा प्रत्येकाला कधी ना कधी जाणवतो, पण तो आठवडे-महिने टिकला, आणि त्यासोबत सतत उदासी, झोप किंवा भूक बदलणे, आवडत्या गोष्टींतला रस जाणे, किंवा ‘माझे असणे-नसणे कोणाला फरक पडत नाही’ असे विचार येऊ लागले, तर तो फक्त एकटेपणा राहत नाही. अशा वेळी डॉक्टर किंवा समुपदेशकाशी बोला; ही मदत घेणे अगदी स्वाभाविक आहे. रात्री-अपरात्री मन फार जड झाले, तर भारत सरकारची Tele-MANAS ही मानसिक आरोग्य हेल्पलाइन 14416 (किंवा 1-800-891-4416) या क्रमांकावर चोवीस तास, विनामूल्य उपलब्ध आहे, आणि तिथे मराठीतही बोलता येते. स्वतःला इजा करण्याचे विचार येत असतील किंवा तात्काळ धोका वाटत असेल, तर 112 वर फोन करा, आणि जवळच्या कोणालाही लगेच कळवा.
कुंडली सोबत देत नाही, पण दिवसाला दिशा देऊ शकते
एकटेपणाच्या काळात काही जण पत्रिकेत कारण शोधतात: ‘माझ्या नशिबातच मित्र नाहीत का?’ असा प्रश्न मनाला आणखी खचवतो, आणि त्याचे उत्तर ग्रहांत नाही. ज्योतिष एकटेपणावरचा उपचार नाही, आणि डॉक्टर किंवा समुपदेशकाची जागा घेऊ शकत नाही. त्याचा उपयोग झालाच तर एका मर्यादित, व्यावहारिक रूपात होऊ शकतो: सकाळी दिवसाचा विचार करताना. Astro Ratan हा AI वैदिक ज्योतिषी तुमच्या जन्मकुंडलीवरून रोजचे वैयक्तिक मार्गदर्शन WhatsApp वर देतो; ते वाचून ‘आज कोणाला एक संदेश पाठवेन’ असे एक छोटे पाऊल ठरवणे, एवढा त्याचा उपयोग पुरेसा आहे. आणि एक गोष्ट प्रामाणिकपणे: AI सोबतचा संवाद विचार मांडायला मदत करू शकतो, पण माणसांच्या सोबतीची जागा तो घेत नाही. थकवा आणि एकटेपणा एकत्र जाणवत असेल, तर थकवा की होरपळ, हा लेख वाचा.
एकटेपणावरचा उपाय मोठा मित्रपरिवार नसतो; आठवड्यातून एकदा होणारा एक खरा संवाद असतो.
तीन आठवड्यांनंतरचा रविवार
वाढदिवसाच्या दुसऱ्या दिवशी अक्षयने जुन्या कार्यालयातील सहकारी निखिलला संदेश पाठवला: रविवारी सकाळी टेकडीवर फिरायला येशील का? निखिल आला, आणि पुढच्या रविवारी त्याच्या एका मित्रालाही घेऊन आला. आता ते तिघे-चौघे असतात, आणि फिरून झाल्यावर एका टपरीवर मिसळ खातात. त्याच आठवड्यात आईचा नेहमीचा फोन आला, तेव्हा अक्षयने पहिल्यांदा सांगितले, “आई, इथे कधी कधी खूप एकटे वाटते.” आई क्षणभर गप्प झाली, मग लग्नानंतर परभणीत पहिल्यांदा आल्यावर तिला कसे एकटे वाटायचे, ते तिने सांगितले. ती गोष्ट अक्षयने पंचवीस वर्षांत कधीच ऐकली नव्हती.
Key takeaways
- एकटेपणा संपर्कांच्या संख्येने ठरत नाही; हवी असलेली जवळीक आणि मिळणारी जवळीक यांतल्या अंतराने ठरतो.
- मनमोकळे बोलायला कोणी नसणे, कोणत्याही गटाचा भाग नसणे, आणि रोजच्या आयुष्यात कोणाचे अस्तित्व नसणे, या तीन प्रकारांना वेगवेगळे उपाय लागतात.
- ‘कधीतरी भेटू’ऐवजी दिवस, वेळ आणि जागा सांगणारा निमंत्रणाचा संदेश पाठवा; अस्पष्ट निमंत्रण बहुधा विरून जाते.
- आठवड्यातून एकदा जाणारी नेहमीची जागा, एखादा वर्ग किंवा स्वयंसेवा, ओळखीचे चेहरे हळूहळू मैत्रीत बदलते.
- उदासी आठवडे टिकली किंवा स्वतःला इजा करण्याचे विचार आले, तर Tele-MANAS 14416 वर मराठीत बोला; तात्काळ धोका असल्यास 112.
नवीन शहरात, घरून काम करताना किंवा गर्दीतही एकटे वाटणाऱ्या मित्रासाठी दोष न देता लहान पावले सुचवणारा लेख.
सकाळी आपल्या जन्मकुंडलीवर आधारित दिवसाचे मार्गदर्शन वाचा, आणि आज कोणाशी एक खरा संवाद साधायचा ते ठरवा.
