संपूर्ण कुटुंबाची काळजी घेणाऱ्या आईच्या मनाकडे कोण पाहते?

वजिराबादच्या नेत्र रुग्णालयात

नांदेडमध्ये वजिराबाद भागातील एका नेत्र रुग्णालयात सुवर्णा ढवळे सासूबाईंना मोतीबिंदूच्या शस्त्रक्रियेनंतरच्या तपासणीसाठी घेऊन आल्या होत्या. त्यांच्या खांद्यावरच्या कापडी पिशवीत घरातल्या सगळ्यांच्या फायली होत्या: सासूबाईंचे डोळ्यांचे कागद, यजमानांच्या साखरेचे अहवाल, कॉलेजात जाणाऱ्या पल्लवीचे दंतवैद्याचे पत्र. नोंदणीचा अर्ज भरताना त्या कागद हात लांब करून धरून वाचत होत्या. डॉक्टरांनी सासूबाईंना तपासले, आणि मग सुवर्णाताईंकडे पाहून हसत विचारले, “आणि तुमचे स्वतःचे डोळे शेवटचे कधी तपासले?” एकोणपन्नास वर्षांच्या सुवर्णाताईंनी आठवायचा प्रयत्न केला. त्यांना सासूबाईंच्या पुढच्या तपासणीची तारीख आठवत होती, यजमानांच्या औषधांच्या वेळा आठवत होत्या, हैदराबादला असलेल्या रोहितच्या घरभाड्याची तारीखही आठवत होती. स्वतःची तपासणी मात्र आठवली नाही.

न दिसणारे काम

सुवर्णाताईंचे बरेचसे काम कोणाला दिसत नाही, कारण ते हातांनी नव्हे, डोक्याने होते. स्वयंपाक दिसतो, पण ‘उद्या सासूबाईंचा उपवास आहे, म्हणून आज साबुदाणा भिजत घालायचा’ हे लक्षात ठेवणे दिसत नाही. औषध दिले जाते हे दिसते, पण औषध संपत आले आहे हे आठवडाभर आधी ओळखणे दिसत नाही. या न दिसणाऱ्या कामात आणखी एक थर असतो: सगळ्यांच्या काळज्या मनात वाहणे. रोहितचा आवाज फोनवर थकलेला वाटला, पल्लवी दोन दिवसांपासून गप्प आहे, यजमानांची साखर वाढली, या सगळ्याची नोंद आईच्या मनात रात्री झोपतानाही चालू असते. हे काम थकवणारे असते, आणि त्याची कुठेच नोंद होत नसल्याने त्याबद्दल आभारही मिळत नाहीत.

ती स्वतः का बोलत नाही

असे विचारले तर सुवर्णाताई म्हणतील, “त्यात काय विशेष? घर म्हटले की हे आलेच.” अनेक आयांना स्वतःच्या गरजा बोलून दाखवणे स्वार्थासारखे वाटते. वर्षानुवर्षे ‘सगळ्यांचे झाले की मग माझे’ ही सवय झालेली असते, आणि सगळ्यांचे कधीच पूर्ण होत नाही. काहींना भीती असते की मदत मागितली तर आपण कमी पडलो असे दिसेल. म्हणून हा बदल फक्त आईच्या बोलण्यावर सोडता येत नाही. कुटुंबाने स्वतःहून पुढाकार घ्यावा लागतो, आणि त्याची सुरुवात कौतुकाच्या शब्दांनी नव्हे, तर कामाच्या नोंदीने होते.

आठवडाभराची वही

पल्लवीने एक प्रयोग सुचवला. आठवडाभर सुवर्णाताई जे जे लक्षात ठेवतात, ठरवतात आणि इतरांना आठवण करून देतात, ते सगळे एका वहीत लिहायचे; फक्त हातांनी केलेले काम नव्हे, तर डोक्यात चाललेले कामही. आठवड्याच्या शेवटी घरच्यांनी ती वही वाचली. त्यात त्रेसष्ट नोंदी होत्या: औषधांच्या वेळा, वाण्याची यादी, वीज बिलाची तारीख, सासूबाईंच्या तपासण्या, पल्लवीच्या परीक्षेचे वेळापत्रक, रोहितला पाठवायचे लोणचे, शेजारच्या मुलीचे लग्न आणि त्याचा आहेर. यजमान, दिलीपराव, बराच वेळ ती वही हातात धरून बसले. मग म्हणाले, “यातल्या निम्म्या गोष्टी घरात होत असतात, हेच मला माहीत नव्हते.”

मदत नव्हे, पूर्ण जबाबदारी

‘मदत’ आणि ‘जबाबदारी’ यांतला फरक

‘काही मदत हवी तर सांग’ हे वाक्य प्रेमाने म्हटलेले असते, पण त्यात एक अडचण लपलेली असते: काय करायचे आणि केव्हा करायचे, हे लक्षात ठेवण्याचे काम पुन्हा आईकडेच राहते. खरी वाटणी तेव्हा होते, जेव्हा एखादे काम सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत दुसरे कोणीतरी सांभाळते: लक्षात ठेवणे, नियोजन करणे आणि पूर्ण करणे. सुरुवातीला ते काम आईइतके नीट होणार नाही, आणि तिला मध्ये पडावेसे वाटेल. त्या वेळी तिने थोडा संयम ठेवणे, आणि घरच्यांनी आपल्या चुका स्वतःच दुरुस्त करणे, हा या बदलाचा भाग आहे. जबाबदारी परत आईकडे गेली, तर यादी पुन्हा तिच्या डोक्यात जाते.

तिच्यासाठी एक राखीव वेळ

कामांची वाटणी झाली की वेळ मोकळा होतो, पण तो आपोआप आईच्या स्वतःसाठी वापरला जात नाही; तो दुसऱ्या कुणाच्या तरी कामात जातो. म्हणून सुवर्णाताईंसाठी आठवड्यात एक वेळ ठरवली गेली, जिच्यावर कोणाचाही हक्क नाही: रविवारी सकाळी सात ते नऊ. त्या वेळेत त्या गोदावरीकाठी फिरायला जातात, आणि लग्नाआधी ज्या भजनी मंडळात जात, तिथे पुन्हा जाऊ लागल्या आहेत. त्या दोन तासांत घरून फोन जात नाही. आणि त्या महिन्यात घराच्या दिनदर्शिकेवर पहिली नोंद लिहिली गेली ती त्यांच्या स्वतःच्या डोळ्यांच्या तपासणीची.

थकवा मर्यादेबाहेर गेल्याची लक्षणे

वर्षानुवर्षे काळजी घेणाऱ्या व्यक्तीचा थकवा हळूहळू साचतो, आणि कधी कधी तो साध्या विश्रांतीने जात नाही. सतत थकवा, छोट्या गोष्टींवर चिडचिड किंवा रडू येणे, झोप न लागणे, कशातच रस न वाटणे, वारंवार आजारी पडणे, किंवा ‘माझ्याशिवायही सगळे चालेल’ असे विचार येणे, ही लक्षणे आठवडे टिकली, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. रजोनिवृत्तीच्या वयात होणारे शारीरिक बदलही अशा थकव्यात भर घालू शकतात, म्हणून डॉक्टरांची तपासणी आणि गरज असल्यास समुपदेशकाची मदत घ्या. Tele-MANAS या शासकीय हेल्पलाइनवर 14416 (किंवा 1-800-891-4416) या क्रमांकावर दिवसरात्र, विनामूल्य, मराठीत बोलता येते, आणि कुटुंबातील कोणीही आईच्या वतीने सल्ला विचारू शकते. तात्काळ धोका असल्यास 112 वर फोन करा.

प्रत्येकाची कुंडली, प्रत्येकाच्या संमतीने

कुटुंबासाठी ज्योतिष पाहताना अनेक घरांत आई सगळ्यांच्या पत्रिका घेऊन जाते, पण स्वतःची पत्रिका क्वचितच उघडते. कधी उलटेही होते: यजमानांच्या पत्रिकेवरून पत्नीच्या मनाचा अंदाज बांधला जातो. प्रत्येक व्यक्तीचा काळ तिच्याच जन्मकुंडलीतून, तिच्या संमतीने पाहायचा असतो. कुटुंबासाठी ज्योतिष या सुविधेत घरातील प्रत्येक सदस्याची स्वतंत्र नोंद त्याच्या स्वतःच्या जन्मतपशिलांवरून ठेवता येते, आणि त्यात आईची स्वतःची नोंदही असावी. Astro Ratan हा AI वैदिक ज्योतिषी तिच्या अचूक जन्मकुंडलीवरून रोजचे मार्गदर्शन WhatsApp वर मराठीत देऊ शकतो, आणि आधीच्या संभाषणात तिने काय विचारले होते ते लक्षात ठेवतो; सगळ्यांसाठी विचारणाऱ्या आईला एकदा स्वतःसाठी प्रश्न विचारण्याची ती एक जागा ठरू शकते. रोहितच्या दूरच्या नात्याबद्दलची काळजीही आईने एकटीने वाहू नये; दूर अंतरावरच्या नात्यांतील शंकांवरचा हा लेख रोहितलाच पाठवा.

तीन महिन्यांनंतर

सुवर्णाताईंना आता चष्मा लागला आहे; तो वर्षभरापूर्वीच लागायला हवा होता, असे तपासणीत निघाले. सासूबाईंच्या पुढच्या तपासणीला दिलीपराव गेले, आणि एका औषधाचे नाव त्यांनी चुकीचे आणले; दुसऱ्या दिवशी ते त्यांनीच बदलून आणले, सुवर्णाताईंनी मध्ये न पडता. काही आठवडे अजूनही असे येतात की जुनी सवय परत डोके वर काढते. पण रविवारी सकाळी सात वाजता घरातले सगळे जाणतात, की आई घरात नाही, आणि त्या दोन तासांत कोणी तिला फोन करत नाही.

FAQ

Related

• दूरच्या नात्यात विश्वास, संवाद आणि अपेक्षा कशा सांभाळाव्यात?
• कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे नोकरी धोक्यात येईल का? भीतीऐवजी तयारीची दिशा
• वियोगानंतर पुन्हा स्वतःला सावरण्याची आणि विश्वास ठेवण्याची सुरुवात कशी करावी?