जोडधंद्याच्या धडपडीत आयुष्याचा समतोल हरवत चालला आहे का?
स्वातंत्र्यासाठी सुरू केलेले अतिरिक्त काम झोप, सुट्या आणि लक्ष गिळू लागले असेल, तर ‘पुरे’ किती याची व्याख्या करण्याची वेळ आली आहे.
Direct answer
जोडधंदा चुकीचा नाही, पण त्याला मर्यादा नसेल तर तो नोकरी, कुटुंब आणि आरोग्य यांच्यावर हळूहळू अतिक्रमण करतो. आधी हे अतिरिक्त उत्पन्न कशासाठी आणि किती हवे आहे ते आकड्यात ठरवा, वाढ मोजण्यासाठी कामाच्या संख्येऐवजी एकच अर्थपूर्ण मोजमाप निवडा, आणि झोप व आठवड्याची एक पूर्ण सुटी या गोष्टी न तोडण्याच्या नियमांत बसवा. थकवा आठवडोन्आठवडे टिकला तर मदत घ्या.
रात्री पावणेदोनचा पंखा
सांगलीच्या विश्रामबाग भागातील दोन खोल्यांच्या घरात रात्री पावणेदोन वाजता फक्त लॅपटॉपच्या पंख्याचा आवाज येत होता. तेहतीस वर्षांचा केदार जोशी दिवसा मार्केट यार्डातील एका हळद व्यापाऱ्याच्या पेढीत लेखापाल आहे, आणि शनिवार-रविवारी लग्नसमारंभांचे छायाचित्रण करतो. समोर एका लग्नाचे चौदाशे फोटो संपादनासाठी उघडे होते. डोळे जळत होते. त्याने भिंतीवरच्या दिनदर्शिकेकडे पाहिले आणि मोजले: सलग अकरा रविवार कामात गेले होते. धाकट्या भावाच्या परदेशी शिक्षणाला हातभार लावायचा, म्हणून हे काम सुरू केले होते. आता मात्र लेकीने मागच्या आठवड्यात विचारले होते, “बाबा, तुम्ही रविवारीसुद्धा ऑफिसला जाता का?”
स्वातंत्र्यासाठी सुरू केलेले, स्वातंत्र्य खाऊ लागलेले
जोडधंदा सुरू होतो तो एका स्वप्नासह: थोडे जास्त पैसे, थोडी जास्त सुरक्षितता, आवडीचे काम. सुरुवातीला उत्साह इतका असतो की झोपेचे दोन तास कमी झाले तरी जाणवत नाही. पण हळूहळू रचना बदलते. प्रत्येक नवीन काम ‘नाही’ म्हणता येत नाही, कारण ते पैसे आहेत; प्रत्येक रिकामा तास अपराधी वाटतो, कारण तो वापरता आला असता. मग दिवसाच्या नोकरीत चुका होऊ लागतात, घरी चिडचिड वाढते, आणि आवडीचे कामही ओझे वाटू लागते. केदारचा थकवा हा आळस नाही, आणि त्याने जोडधंदा सुरू केला ही चूकही नाही. चूक एवढीच की या कामाला कधी सीमा आखली गेली नाही.
पहिले पाऊल: ‘पुरेसे’ची व्याख्या
भावाच्या शिक्षणासाठी केदारला वर्षभरात दोन लाख चाळीस हजार रुपये द्यायचे आहेत. म्हणजे महिन्याला वीस हजार. कॅमेरा, प्रवास आणि इतर खर्च वजा करून त्याला एका लग्नाच्या कामातून सरासरी दहा हजार रुपये निव्वळ मिळतात. म्हणजे महिन्याला दोन कामे पुरेशी आहेत. प्रत्यक्षात तो महिन्याला पाच कामे घेत होता, कारण त्याने कधी हा हिशोबच केला नव्हता. ‘पुरेसे’ची व्याख्या आकड्यात केली की दोन गोष्टी घडतात: जादा कामाला नकार देणे अपराधी वाटत नाही, आणि जे जादा काम घेतले जाते ते जाणीवपूर्वक घेतले जाते. तुमचा आकडा वेगळा असेल; पण तो लिहिलेला असावा.
दुसरे पाऊल: एकच मोजमाप
अनेक जण जोडधंद्याची वाढ कामांच्या संख्येत मोजतात: या महिन्यात किती ग्राहक, किती कामे. पण संख्या वाढली की वेळही तितकीच वाढते. केदारने मोजमाप बदलले: एका कामातून मिळणारे निव्वळ उत्पन्न. त्यासाठी त्याने दर थोडे वाढवले, संपादनाचे काम ठरावीक पद्धतीत बसवले आणि लांबच्या गावांची, कमी मोबदल्याची कामे नाकारली. एकच मोजमाप निवडल्याने प्रत्येक निर्णयाला एक प्रश्न लागू होतो: या कामाने माझे हे मोजमाप सुधारते का? उत्तर नाही असेल, तर ते काम सोडणे सोपे जाते.
आठवड्याच्या तासांचा प्रामाणिक हिशोब
| बाब | आधीचा आठवडा | नवा आराखडा |
|---|---|---|
| नोकरी | ५४ तास | ५४ तास |
| छायाचित्रण आणि संपादन | ३० तास | १४ तास |
| रात्रीची झोप | रोज सुमारे ५ तास | रोज किमान ७ तास |
| कुटुंबासोबत पूर्ण सुटी | एकही दिवस नाही | आठवड्यातून एक दिवस |
| रात्री साडेअकरानंतर काम | रोज | कधीच नाही |
तिसरे पाऊल: विश्रांतीचे रक्षण
विश्रांती उरलेल्या वेळेत मिळत नाही; तिला आधी जागा द्यावी लागते. केदारने तीन नियम भिंतीवर लिहिले. रात्री साडेअकरानंतर लॅपटॉप बंद. महिन्यातील दोन रविवार पूर्णपणे कुटुंबाचे, त्या दिवशी कोणतेही बुकिंग नाही. आणि नोकरीच्या दिवशी सकाळी जोडधंद्याचे कोणतेही संदेश पाहायचे नाहीत. हे नियम मोडण्याची वेळ येईल, विशेषतः लग्नसराईत. म्हणून त्याने एक अपवादाचा नियमही ठेवला: एखादा नियम मोडला तर त्याच आठवड्यात त्याची भरपाई करायची, पुढच्या महिन्यात नव्हे.
जोडधंदा आयुष्याला आधार देण्यासाठी आहे; आयुष्य त्याला आधार देऊ लागले की थांबून हिशोब करावा.
रोजचे मार्गदर्शन: प्राधान्याचा विधी
काही जण दिवसाच्या सुरुवातीला पंचांग किंवा आपल्या पत्रिकेवरील रोजचे मार्गदर्शन पाहतात. त्याचा सर्वांत उपयुक्त वापर म्हणजे दिवसाचे एकच प्राधान्य ठरवणे: आज विश्रांती, आज ग्राहकाशी दरांची चर्चा, की आज फक्त नोकरीतील महत्त्वाचे काम. ते ‘आज जास्त काम केले तर जास्त यश’ असा अंधविश्वास बनू नये. Astro Ratan हा AI आधारित वैदिक ज्योतिष सहाय्यक तुमच्या अचूक पत्रिकेवरून असे रोजचे वैयक्तिक मार्गदर्शन देतो आणि तुमच्या चालू महादशा व अंतर्दशेच्या संदर्भात कामाच्या दिशेवर विचार करायला मदत करतो; अधिक माहिती करिअर ज्योतिष विभागात आहे. केदारसारखे ज्यांचे अतिरिक्त उत्पन्न भावंडांच्या परदेशी शिक्षणासाठी जाते, त्यांनी परदेशी शिक्षणाच्या खर्चावरचा हा लेख वाचावा.
थकवा जेव्हा फक्त थकवा राहत नाही
आठवड्याची सुटी घेऊनही थकवा जात नसेल, सकाळी उठल्यावरच मन जड वाटत असेल, कोणत्याही कामात आनंद उरला नसेल, किंवा छातीत धडधड आणि निद्रानाश सुरू झाला असेल, तर डॉक्टरांना भेटा. मनातील ओझे कोणाशी तरी बोलायचे असेल तर टेली-मानस हेल्पलाइन 14416 किंवा 1-800-891-4416 वर कोणत्याही वेळी फोन करता येतो; ही सेवा मोफत आहे आणि मराठीतही उपलब्ध आहे. स्वतःला इजा करण्याचे विचार येत असतील किंवा तात्काळ धोका असेल तर 112 वर संपर्क करा.
पुढचा रविवार
त्या रात्री केदारने चौदाशे फोटोंपैकी फक्त दोनशे संपादित केले आणि लॅपटॉप बंद केला. पुढच्या रविवारी त्याने कोणतेही बुकिंग घेतले नाही; लेकीला घेऊन कृष्णाकाठच्या घाटावर गेला. भावाच्या शिक्षणाचा हिशोब अजूनही पूर्ण करायचा आहे, आणि लग्नसराईत नियम ताणले जातीलच. पण आता त्याच्याकडे एक आकडा, एक मोजमाप आणि तीन नियम आहेत. तुमच्या जोडधंद्याला कोणती सीमा आखायची, हे तुम्हीच ठरवायचे आहे; फक्त ती आखलेली असावी.
Key takeaways
- ‘पुरेसे’ किती हे आकड्यात ठरवले नाही, तर अतिरिक्त कामाला कधीच शेवट येत नाही.
- कामांची संख्या वाढवण्यापेक्षा एका कामातून मिळणारे निव्वळ उत्पन्न हे मोजमाप वेळ आणि उत्पन्न दोन्ही वाचवू शकते.
- झोप आणि आठवड्याची एक पूर्ण सुटी हे चैनीचे विषय नसून कामाचाच पाया आहेत; त्यांना वेळापत्रकात आधी जागा द्या.
- रोजचे वैयक्तिक मार्गदर्शन दिवसाचे एक प्राधान्य ठरवण्याचा शांत विधी म्हणून वापरता येते, जास्त काम करवून घेण्याचे साधन म्हणून नव्हे.
नोकरीनंतर रात्री उशिरापर्यंत दुसरे काम करणाऱ्या मित्रासाठी: ‘पुरेसे’ किती, हे आकड्यात ठरवायला शिकवणारा लेख.
आपल्या पत्रिकेवरून रोजचे एक शांत प्राधान्य ठरवा, आणि जोडधंद्याला आयुष्य गिळू देऊ नका.
