భీష్మాష్టమి మరియు భీష్మ ఏకాదశి: ఉత్తరాయణ పుణ్యకాలం, ఇచ్ఛామృత్యు తత్వం మరియు విష్ణు సహస్రనామ ఉపదేశం
మాఘ శుద్ధ అష్టమి నాడు భీష్మ పితామహుడి నిర్యాణం, భీష్మ తర్పణ విధి, తిక్కన ఆంధ్ర మహాభారతంలోని శాంతి-అనుశాసనిక పర్వాల రాజధర్మం మరియు మాఘ శుద్ధ ఏకాదశి నాటి విష్ణు సహస్రనామ ఆవిర్భావం.
Direct answer
మాఘ శుద్ధ అష్టమి నాడు జరుపుకునే ‘భీష్మాష్టమి’ మహాభారతంలోని భీష్మ పితామహుడు ఉత్తరాయణ పుణ్యకాలంలో అంపశయ్యపై నుంచి తన ప్రాణాలను స్వచ్ఛందంగా (ఇచ్ఛామృత్యు వరంతో) పరమాత్మలో లీనం చేసిన పవిత్ర తిథి. రథసప్తమి మరుసటి రోజు వచ్చే ఈ అష్టమి నాడు భీష్మ తర్పణం విడవడం, ఆ వెంటనే వచ్చే మాఘ శుద్ధ ఏకాదశి (భీష్మ ఏకాదశి) నాడు భీష్ముడు ఉపదేశించిన విష్ణు సహస్రనామ స్తోత్రాన్ని పఠించడం తెలుగువారి సాంప్రదాయం. ఇది కర్తవ్య నిష్ఠకు, ఆత్మసంయమనానికి, ధర్మబలానికి ప్రతీక.
కోనసీమ గోదావరి తీరాన మాఘ మాసపు ఉదయం తాతగారితో సంభాషణ
కోనసీమలోని రాజోలు సమీపంలో వశిష్ఠ గోదావరి ఒడ్డున మాఘ శుద్ధ అష్టమి నాడు ఉదయం ఎండ నులివెచ్చగా మెరుస్తోంది. నిన్ననే రథసప్తమి వేడుకలు పూర్తి చేసుకున్న డెబ్బై ఏళ్ల రిటైర్డ్ తెలుగు పండితులు వేంకటశాస్త్రి గారు, తన ఇరవై ఐదేళ్ల మనవడు కార్తీక్‌తో కలిసి నదీ స్నానం చేసి రాగి చెంబుతో నీళ్లు, నువ్వులు తీసుకుని తూర్పు అభిముఖంగా నిలబడ్డారు. అంతర్వేది లక్ష్మీనరసింహ స్వామి ఉత్సవాలకు ఊరంతా సిద్ధమవుతున్న ఆ సమయంలో, తాతగారు ‘వైయాఘ్రపాద గోత్రాయ సాంకృతి ప్రవరాయ చ’ అంటూ భీష్మ పితామహుడికి తర్పణం విడుస్తుంటే కార్తీక్ ఆశ్చర్యంగా చూశాడు. “తాతయ్యా, సాధారణంగా మన సొంత తాతముత్తాతలకే కదా తర్పణం విడిచేది! మరి మన గోత్రం కాని భీష్ముడికి ఎందుకు తర్పణం ఇస్తున్నారు? అసలు భీష్మాష్టమికీ, మూడు రోజుల్లో వచ్చే భీష్మ ఏకాదశికీ సంబంధం ఏమిటి?” అని అడిగాడు. వేంకటశాస్త్రి గారు చిరునవ్వుతో, “కార్తీక్, భీష్ముడు కేవలం కురువంశానికే తాత కాదురా, భారతీయ ధర్మానికి, సత్యనిష్ఠకు ఆయన ఆదర్శ పితామహుడు” అంటూ ఆ మహాగాథను వివరించడం మొదలుపెట్టారు.
భీష్మ ప్రతిజ్ఞ మరియు ఇచ్ఛామృత్యు వరం వెనుక ఉన్న ఆత్మబలం
గంగాదేవికి, శంతన మహారాజుకు జన్మించిన దేవవ్రతుడు సకల శాస్త్రాల్లో, అస్త్రవిద్యల్లో ఆరితేరిన యువరాజు. కానీ తన తండ్రి శంతనుడు సత్యవతిని వివాహం చేసుకోవాలనుకున్నప్పుడు, సత్యవతి తండ్రి పెట్టిన షరతు కోసం దేవవ్రతుడు ఒక్క క్షణం కూడా తడుముకోకుండా సింహాసనాన్ని వదులుకున్నాడు. అంతటితో ఆగక, భవిష్యత్తులో తన సంతానం వల్ల రాజ్య తగాదాలు రాకూడదని ‘ఆజన్మ బ్రహ్మచర్యం’ పాటిస్తానని ఘోర ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ఆ భీషణ ప్రతిజ్ఞ వల్లనే దేవతలు ఆయనను ‘భీష్ముడు’ అని పిలిచారు. పుత్రుడి త్యాగానికి చలించిపోయిన శంతనుడు, “నాయనా, నీవు కోరుకున్నప్పుడే తప్ప మృత్యువు నీ దగ్గరకు రాలేదు (ఇచ్ఛామృత్యువు)” అని వరమిచ్చాడు. జ్యోతిష్య మరియు యోగ శాస్త్ర దృష్టిలో ఇచ్ఛామృత్యువు అంటే కేవలం ఆయుష్షు పెరగడం కాదు — ఇంద్రియాలపై, ప్రాణవాయువుపై, మనసుపై సంపూర్ణమైన ఆధిపత్యం (ఆత్మసంయమనం) కలిగి ఉండటం.
అంపశయ్యపై 58 రోజులు: ఉత్తరాయణ సూర్య గమనం కోసమే ఎందుకు నిరీక్షించాడు?
కురుక్షేత్ర సంగ్రామంలో పదవ రోజున భీష్ముడు అస్త్రసన్యాసం చేసి అర్జునుడి బాణాలతో ఏర్పడిన అంపశయ్యపై ఒరిగాడు. అప్పటికి సూర్యుడు దక్షిణాయనంలో (మార్గశిర మాసంలో) ఉన్నాడు. ఉపనిషత్తులు మరియు భగవద్గీత ఎనిమిదవ అధ్యాయం (అక్షర పరబ్రహ్మ యోగం) ప్రకారం — అగ్ని, జ్యోతి, శుక్ల పక్షం, ఆరు నెలల ఉత్తరాయణ పుణ్యకాలం బ్రహ్మలోక ప్రాప్తికి, జ్ఞాన మార్గానికి సంకేతాలు. అందుకే యోగేశ్వరుడైన భీష్ముడు తన శరీరంలోని ప్రాణాలను ఊర్ధ్వముఖంగా నిలిపి, సూర్యుడు మకర రాశిలోకి ప్రవేశించి ఉత్తరాయణం మొదలై, మాఘ మాసపు శుక్ల పక్షంలో సూర్య తేజస్సు పూర్తిగా ప్రకాశించే వరకు వేచి ఉన్నాడు. మాఘ శుద్ధ సప్తమి (రథసప్తమి) నాడు సూర్యభగవానుడిని స్తుతించి, మరుసటి రోజైన మాఘ శుద్ధ అష్టమి నాడు శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ ముఖారవిందాన్ని చూస్తూ తన ప్రాణాలను పంచభూతాల్లో లీనం చేశాడు. ఆ రోజు పంచాంగ తిథి మరియు నక్షత్ర వివరాలను నేటి పంచాంగం లో చూడవచ్చు.
తిక్కన ఆంధ్ర మహాభారతంలో శాంతి పర్వం మరియు భీష్మ ఏకాదశి విష్ణు సహస్రనామం
తెలుగు సాహిత్యంలో కవిబ్రహ్మ తిక్కన సోమయాజి రచించిన మహాభారత ‘శాంతి పర్వం’ మరియు ‘అనుశాసనిక పర్వం’ రాజనీతికి, మానవ ధర్మానికి మకుటాయమానాలు. యుద్ధం ముగిశాక బంధుమిత్రుల మరణంతో శోకసంద్రంలో మునిగిపోయిన ధర్మరాజును శ్రీకృష్ణుడు అంపశయ్యపై ఉన్న భీష్ముడి దగ్గరకు తీసుకెళ్తాడు. “ఇక కొద్ది రోజుల్లో భీష్ముడు అవతారం చాలిస్తాడు, ఆయనతో పాటు అపారమైన ధర్మశాస్త్ర విజ్ఞానం అంతరించిపోకూడదు, వెళ్లి ప్రశ్నించు” అని కృష్ణుడు చెబుతాడు. ఆ అంపశయ్య మీద నుంచే భీష్ముడు ధర్మరాజుకు పాలకుడి బాధ్యతలు, ఆపద్ధర్మం, దాతృత్వం, కుటుంబ నీతి గురించి బోధించాడు. ముఖ్యంగా “కష్టాలన్నీ తొలగి మనిషికి శాంతి, మోక్షం కలిగే అత్యంత సులభమైన మార్గం ఏమిటి?” అని ధర్మరాజు అడిగినప్పుడు — మాఘ శుద్ధ ఏకాదశి (భీష్మ ఏకాదశి) నాడు ఎదురుగా ఉన్న శ్రీకృష్ణుడిని చూపిస్తూ ‘శ్రీ విష్ణు సహస్రనామ స్తోత్రం’ ఉపదేశించాడు. తెలుగునాట తూర్పు గోదావరి (కోనసీమ) జిల్లాలోని ప్రసిద్ధ అంతర్వేది శ్రీ లక్ష్మీనరసింహ స్వామి రథోత్సవం, కళ్యాణోత్సవం కూడా ఈ మాఘ శుద్ధ ఏకాదశి నాడే అత్యంత వైభవంగా జరుగుతాయి.
మాఘ మాసంలో సప్తమి, అష్టమి, ఏకాదశి: పంచాంగ మరియు ఆధ్యాత్మిక క్రమం
| మాఘ మాస పుణ్య తిథి | పర్వదినం పేరు | జ్యోతిష్య మరియు ధార్మిక విశిష్టత |
|---|---|---|
| మాఘ శుద్ధ సప్తమి | రథసప్తమి (సూర్య జయంతి) | ఉత్తరాయణంలో సూర్య తేజస్సు వృద్ధి చెందే రోజు; ఆత్మకారకుడైన సూర్యుడి ఆరాధనతో ఆరోగ్య ప్రాప్తి |
| మాఘ శుద్ధ అష్టమి | భీష్మాష్టమి | భీష్మ పితామహుడు నిర్యాణం చెందిన రోజు; సత్యనిష్ఠ, ఆత్మసంయమనం మరియు భీష్మ తర్పణ విధి |
| మాఘ శుద్ధ ఏకాదశి | భీష్మ ఏకాదశి (అంతర్వేది ఉత్సవం) | భీష్ముడు విష్ణు సహస్రనామ స్తోత్రాన్ని లోకానికి అందించిన రోజు; బుధ-గురు గ్రహ సాత్విక బలానికి శ్రేష్ఠం |
| మాఘ పౌర్ణమి | మహా మాఘి (నదీ స్నాన పర్వం) | చంద్రుడు మఘ నక్షత్రంలో పూర్ణబలంతో ఉండే తిథి; మానసిక ప్రశాంతత మరియు దాతృత్వం |
భీష్ముడి జీవితం నేటి తరానికి నేర్పే అతిపెద్ద పాఠం: అధర్మం ముందు మౌనం వద్దు
భీష్మ పితామహుడి జీవితాన్ని మనం కేవలం భక్తితోనే కాకుండా వివేకంతో కూడా చదవాలి. ఆయన వ్యక్తిగతంగా ఎంత గొప్ప త్యాగమూర్తి అయినా, సింహాసనానికి కట్టుబడి ఉంటానన్న తన ప్రతిజ్ఞ వల్ల కురుసభలో ద్రౌపదికి అవమానం జరుగుతున్నప్పుడు మౌనంగా ఉండిపోయాడు. ఆ ఒక్క మౌనమే ఆయనను అంపశయ్య మీదకు చేర్చింది. అందుకే అంపశయ్యపై నుంచి భీష్ముడు ధర్మరాజుకు చెబుతూ — “ఏ నియమమైనా సరే లోకకళ్యాణం, ధర్మ రక్షణ కంటే పెద్దది కాదు; అన్యాయం జరుగుతున్నప్పుడు పెద్దలు మౌనంగా ఉండకూడదు” అని స్పష్టం చేశాడు. మన కుటుంబంలో గానీ, వృత్తి జీవితంలో గానీ ఇచ్చిన మాటకు కట్టుబడి ఉండటం ఎంత ముఖ్యమో, విచక్షణతో సత్యాన్ని, న్యాయాన్ని సమర్థించడం కూడా అంతే ముఖ్యం అని భీష్మాష్టమి మనకు గుర్తుచేస్తుంది.
భీష్మాష్టమి మరియు భీష్మ ఏకాదశి నాడు ఆచరించే నాలుగు సాత్విక విధులు
- భీష్మాష్టమి నాడు జల తర్పణం లేదా స్మరణ: మాఘ శుద్ధ అష్టమి నాడు స్నానం చేసి, ఆజన్మ బ్రహ్మచారియైన భీష్మ పితామహుడి సత్యనిష్ఠను స్మరించుకుంటూ నువ్వులు కలిపిన నీటితో తర్పణం లేదా నమస్కారం సమర్పించండి.
- భీష్మ ఏకాదశి నాడు విష్ణు సహస్రనామ పారాయణం: మాఘ శుద్ధ ఏకాదశి నాడు కుటుంబ సభ్యులందరూ కలిసి భీష్మ ప్రోక్తమైన శ్రీ విష్ణు సహస్రనామ స్తోత్రాన్ని పఠించండి; ఇది మనసులోని ఆందోళనను తగ్గించి ఏకాగ్రతను ఇస్తుంది.
- పెద్దల అనుభవ జ్ఞానాన్ని గౌరవించడం: ధర్మరాజు భీష్ముడిని అడిగి తెలుసుకున్నట్టుగా, మీ కుటుంబంలోని వృద్ధుల, పెద్దల జీవిత అనుభవాలను, సలహాలను ఓపికగా వినే అలవాటు చేసుకోండి.
- నిత్య జీవితంలో కర్తవ్య నిష్ఠ: ఫలితం మీద ఆందోళన కంటే మనం చేసే పనిలో నిజాయితీ, క్రమశిక్షణ పాటించడం ఎలాగో రోజువారీ స్పష్టత కోసం జ్యోతిష్యం ద్వారా అవగాహన చేసుకోండి.
సూర్య-శని-గురు బలాలు మరియు కర్మ మార్గదర్శనానికి Astro Ratan
వేద జ్యోతిష్యంలో సూర్యుడు ఆత్మబలానికి, శని క్రమశిక్షణకు మరియు కర్తవ్య నిష్ఠకు, గురువు ధర్మబుద్ధికి కారకులు. భీష్మ పితామహుడి జీవితంలో ఈ మూడు గ్రహ తత్వాల అత్యున్నత రూపం కనిపిస్తుంది. మీ జన్మ కుండలిలో సూర్య, గురు, శని గ్రహాల స్థితి ఎలా ఉంది, ప్రస్తుతం నడుస్తున్న దశలో మీ కర్తవ్య మార్గం ఏమిటి అని శాస్త్రీయంగా తెలుసుకోవడానికి హైదరాబాద్‌కు చెందిన Astrocorp Techlab రూపొందించిన AI వేద జ్యోతిష్కుడు Astro Ratan అందుబాటులో ఉంది. లహరి అయనాంశం, స్విస్ ఎఫెమరీస్ ఆధారంగా పనిచేసే ఈ వేదికలో ఉచిత కుండలి ద్వారా మీ జాతకాన్ని ఉచితంగా చూసుకోవచ్చు, అలాగే వైదిక పరిహారాలు ద్వారా సాత్విక సూచనలు పొందవచ్చు.
బాణాల శయ్య మీద పడుకున్నా సరే, ధర్మం మీద మనసు నిలిపినవాడికి మృత్యువు కూడా తలవంచి ఉత్తరాయణ సూర్యుడిలా వెలుగునిస్తుంది.
అంతర్వేది రథోత్సవ వేళ కార్తీక్ మదిలో నిలిచిన విష్ణు సహస్రనామం
భీష్మాష్టమి నాడు తాతగారు వేంకటశాస్త్రి గారు చెప్పిన ఆ మాటలు కార్తీక్ మనసులో లోతుగా నాటుకుపోయాయి. మూడు రోజుల తర్వాత వచ్చిన భీష్మ ఏకాదశి నాడు, వారి కుటుంబమంతా కలిసి అంతర్వేది లక్ష్మీనరసింహ స్వామి దర్శనానికి వెళ్లి, సాయంత్రం ఇంట్లో కూర్చుని విష్ణు సహస్రనామ పారాయణం చేశారు. అంతకుముందు వరకు ఆ స్తోత్రాన్ని కేవలం పూజలో చదివే శ్లోకాలుగానే భావించిన కార్తీక్‌కు, ఈసారి మాత్రం అంపశయ్యపై ఉన్న భీష్ముడు శ్రీకృష్ణుడిని చూస్తూ పలికిన ప్రతి నామం వెనుక ఉన్న ధైర్యం, కర్తవ్య బలం స్పష్టంగా కనిపించాయి.
Key takeaways
- తండ్రి శంతనుడి సంతోషం కోసం ఆజన్మ బ్రహ్మచర్య ప్రతిజ్ఞ చేసిన దేవవ్రతుడు ‘భీష్ముడు’గా నిలిచి, తండ్రి ఆశీర్వాదంతో ‘ఇచ్ఛామృత్యువు’ (తాను కోరుకున్నప్పుడే మరణించే వరం) పొందాడు.
- దక్షిణాయనంలో అంపశయ్యపైకి చేరిన భీష్ముడు, సూర్యుడు మకర రాశిలోకి ప్రవేశించి ఉత్తరాయణ పుణ్యకాలం బలపడే మాఘ శుద్ధ అష్టమి వరకు యోగబలంతో ప్రాణాలు నిలుపుకున్నాడు.
- తిక్కన సోమయాజి తెనిగించిన ఆంధ్ర మహాభారతంలోని శాంతి పర్వం, అనుశాసనిక పర్వాల్లో భీష్ముడు ధర్మరాజుకు చెప్పిన రాజధర్మం, నీతి సూత్రాలు నేటికీ ఆచరణీయాలు.
- మాఘ శుద్ధ అష్టమి (భీష్మాష్టమి) నాడు భీష్మ తర్పణం, మాఘ శుద్ధ ఏకాదశి (భీష్మ ఏకాదశి) నాడు విష్ణు సహస్రనామ పారాయణం మరియు కోనసీమ అంతర్వేది లక్ష్మీనరసింహ స్వామి కళ్యాణం తెలుగునాట విశేష పర్వదినాలు.
భీష్మాష్టమి నాటి ఆత్మసంయమనం మరియు భీష్మ ఏకాదశి విష్ణు సహస్రనామ విశిష్టతను మీ కుటుంబ సభ్యులతో పంచుకోండి.
మీ జాతకంలో సూర్య, గురు, శని గ్రహాల బలం మరియు కర్తవ్య దిశను Astro Ratan ను తెలుగులో అడిగి తెలుసుకోండి.
