ఋషి పంచమి మరియు సప్తర్షి వందనం: భాద్రపద శుద్ధ పంచమి నాడు జ్ఞాన పరంపరకు కృతజ్ఞత, కందమూల ఆహార విధానం

మచిలీపట్నం పెరట్లో ఉత్తరేణి మొక్కలు, కందమూలాల ప్రసాదం

కృష్ణా జిల్లా మచిలీపట్నం (బందరు) లోని ఒక ప్రశాంతమైన అగ్రహారం వీధి. వినాయక చవితి పండుగ ముగిసిన మరుసటి రోజు ఉదయం — అంటే భాద్రపద శుద్ధ పంచమి. ముప్పై ఒక్క ఏళ్ల తెలుగు ఉపాధ్యాయురాలు గాయత్రి పెరట్లో నిలబడి ఉండగా, ఆమె అత్తగారు కామేశ్వరి గారు పెరటి గోడ పక్కన సహజంగా మొలిచిన ఉత్తరేణి (అపామార్గ) మొక్క ఆకులను, కాండాలను కోస్తున్నారు. వంటగదిలో ఆ రోజు బియ్యం వండకుండా, చిలగడదుంపలు (గెనుసుగడ్డలు), చేమదుంపలు, అరటిపండ్లు, పాలు సిద్ధం చేసి ఉంచారు. పూజా మందిరంలో పీట మీద పసుపుతో ఏడు తమలపాకులపై సప్తర్షులను, అరుంధతీ దేవిని ఆవాహన చేస్తున్న అత్తగారిని చూసి గాయత్రి అడిగింది: “అత్తయ్యా, నిన్న వినాయక చవితి నాడు ఇరవై ఒక్క రకాల పత్రితో పూజ చేశాం కదా, మరి ఇవాళ ఋషి పంచమి నాడు మళ్లీ ఉత్తరేణి ఆకులతో స్నానం చేయడం, నాగలితో దున్నిన బియ్యం తినకుండా కందమూలాలు మాత్రమే తినడం ఎందుకు? అసలు మనం ప్రతి పూజలో గోత్రం చెప్పుకునేటప్పుడు తలచుకునే ఈ ఋషులకు మన రోజువారీ జీవితంతో ఏమిటి సంబంధం?” కామేశ్వరి గారు కలశం ముందు దీపం వెలిగిస్తూ ఆ కృతజ్ఞతా సంప్రదాయాన్ని వివరించారు.

సప్తర్షి మండలం మరియు భారతీయ జ్ఞాన పరంపర: మనం తీర్చుకోవాల్సిన ‘ఋషి ఋణం’

మన సనాతన ధర్మంలో ప్రతి మనిషికీ పుట్టుకతోనే మూడు ప్రధాన కృతజ్ఞతా బాధ్యతలు (త్రయ ఋణాలు) ఉంటాయని తైత్తిరీయ సంహిత మరియు శతపథ బ్రాహ్మణం చెబుతున్నాయి. అవి: ప్రకృతి శక్తుల పట్ల ‘దేవ ఋణం’, మనకు జన్మనిచ్చిన తల్లిదండ్రులు మరియు పూర్వీకుల పట్ల ‘పితృ ఋణం’, మనకు భాష, వేదం, గణితం, ఖగోళం, ఆయుర్వేదం, యోగ శాస్త్రాలను అందించిన మహర్షుల పట్ల ‘ఋషి ఋణం’. కశ్యపుడు, అత్రి, భరద్వాజుడు, విశ్వామిత్రుడు, గౌతముడు, జమదగ్ని, వసిష్ఠుడు — ఈ ఏడుగురు మహర్షులను ‘సప్తర్షులు’ అని పిలుస్తారు. ఆకాశంలో ధ్రువ నక్షత్రం చుట్టూ తిరిగే సప్తర్షి మండలం (ఉర్సా మేజర్) లాగే, మానవ నాగరికతకు దిశానిర్దేశం చేసిన ధ్రువతారలు వీరు. మనం ఏ శుభకార్యంలోనైనా ప్రవర మరియు గోత్రం చెప్పుకున్నప్పుడు, మన వంశ మూల పురుషులైన ఈ ఋషులనే స్మరించుకుంటాం. భాద్రపద శుద్ధ చవితి నాడు విఘ్నాధిపతి అయిన గణపతిని ఆరాధించిన వెంటనే, పంచమి నాడు ఆ విజ్ఞానాన్ని లోకానికి పంచిన సప్తర్షులకు మరియు ఆదర్శ గృహిణి అయిన అరుంధతీ దేవికి శిరస్సు వంచి నమస్కరించడమే ‘ఋషి పంచమి’. మీరు నేటి పంచాంగం లో భాద్రపద శుద్ధ పంచమి తిథి మరియు స్వాతి-విశాఖ నక్షత్ర యోగాలను పరిశీలించవచ్చు.

‘అకృష్ట పచ్య’ ఆహారం: నాగలితో దున్నని ఆహారం వెనుక ఉన్న అహింసా తత్వం

ఋషి పంచమి వ్రతంలో అత్యంత ఆసక్తికరమైన నియమం ఆ రోజు తీసుకునే ఆహారం. శాస్త్ర పరిభాషలో దీనిని ‘అకృష్ట పచ్య’ (నాగలితో భూమిని దున్నకుండా, ఎద్దుల శ్రమ లేకుండా తనంతట తానుగా పండిన ఆహారం) అంటారు. వరి, గోధుమ వంటి సాధారణ ధాన్యాలను పండించేటప్పుడు రైతు నాగలితో భూమిని దున్నుతాడు; ఆ ప్రక్రియలో ఎద్దులకు శ్రమ కలగడంతో పాటు భూమి లోపల ఉండే అనేక సూక్ష్మ జీవులు, వానపాములు నశిస్తాయి. అరణ్యాలలో తపస్సు చేసుకుంటూ జీవించిన మహర్షులు ప్రకృతికి, భూమికి కనీస భారం కూడా కలిగించకుండా కందమూలాలు, అడవి పండ్లు, స్వయంగా మొలిచిన ఆకుకూరలు, నీటిలో సహజంగా పండే శ్యామాక ధాన్యం (సామలు / వరిగెలు) మాత్రమే స్వీకరించేవారు. సంవత్సరంలో ఒక్క రోజైనా ఆ ఋషుల నిరాడంబర జీవనశైలిని గుర్తుచేసుకుంటూ, భూమిని దున్నకుండా పండిన కందమూలాలు, దుంపలు, పండ్లు, పాలు మాత్రమే స్వీకరించడం ద్వారా మనం ప్రకృతి పట్ల అహింసను, కృతజ్ఞతను వ్యక్తం చేస్తాం.

ఉత్తరేణి (అపామార్గ) మొక్క రహస్యం: దోష ప్రక్షాళన మరియు ఆయుర్వేద శుద్ధి

భవిష్య పురాణం మరియు బ్రహ్మాండ పురాణం ప్రకారం, ఋషి పంచమి నాడు నదీ స్నానం లేదా గృహ స్నానం చేసేటప్పుడు ‘ఉత్తరేణి’ (సంస్కృతంలో అపామార్గ — అఘాలను, రోగాలను దూరం చేసేది) మొక్క పుల్లతో దంతధావనం చేసుకుని, ఉత్తరేణి ఆకులను తలపై ఉంచుకుని స్నానం చేస్తారు. అథర్వణ వేదం అపామార్గ మొక్కను ‘ఓషధీనాం పతి’ (ఔషధ మొక్కలలో శ్రేష్ఠమైనది) అని వర్ణించింది. ఆయుర్వేద శాస్త్రం ప్రకారం వర్షాకాలం (భాద్రపద మాసం) లో వాతావరణంలో తేమ, క్రిములు ఎక్కువగా ఉంటాయి; ఉత్తరేణి వేరు మరియు కాండంలో ఉండే సహజ క్షార గుణాలు దంతాల చిగుళ్ల వాపును తగ్గించి, నోటిలోని బాక్టీరియాను నిర్మూలిస్తాయి. అలాగే దాని ఆకులు చర్మ వ్యాధులను, అలెర్జీలను తగ్గిస్తాయి. ఇక ఆధ్యాత్మిక పరంగా చూస్తే, గృహస్థ జీవితంలో మనకు తెలిసీ తెలియక జరిగిన ఆచార లోపాలు (రజస్వలా కాలపు నియమ భంగాలు లేదా పెద్దల పట్ల జరిగిన అపచారాలు) ఏవైనా ఉంటే, పశ్చాత్తాపంతో సప్తర్షులను ప్రార్థించి మనసులోని అపరాధ భావనను (గిల్ట్) కడిగివేసుకోవడానికి ఈ వ్రతం ఒక మానసిక ప్రక్షాళనగా పనిచేస్తుంది.

సప్తర్షులు, వారి తత్వం మరియు ఋషి పంచమి ఆచారాల అంతరార్థం

జ్యోతిష్య విశ్లేషణ: పంచమి తిథి, గురు-బుధ బలం మరియు పితృ-గురు ఆశీస్సులు

వేద జ్యోతిష్య శాస్త్రంలో కుండలిలోని ఐదవ భావం (పంచమ స్థానం) పూర్వపుణ్యానికి, విద్యాబుద్ధులకు, మంత్రోపాసనకు, సంతానానికి మరియు వివేకానికి స్థానం; తొమ్మిదవ భావం (భాగ్య స్థానం) గురువులకు, ధర్మానికి, ఋషి పరంపరకు స్థానం. పంచమి తిథి పూర్ణ తిథుల (5, 10, 15) కోవలోకి వస్తుంది. భాద్రపద శుద్ధ పంచమి నాడు సప్తర్షులను పూజించడం వల్ల జాతకంలో పంచమ-నవమ భావాలు మరియు జ్ఞాన కారకుడైన ‘గురు గ్రహం’ (బృహస్పతి) విశేషంగా బలపడతాయి. జాతకంలో గురువు బలహీనంగా ఉన్నప్పుడు లేదా గురు-రాహు, గురు-కేతు సంబంధాల వల్ల చదువులో ఏకాగ్రత లోపించినప్పుడు, లేదా పెద్దల పట్ల అగౌరవం వల్ల మానసిక అశాంతి ఉన్నప్పుడు — ఋషి పంచమి నాడు గురువులను, ఉపాధ్యాయులను గౌరవించడం మరియు సద్గ్రంథ పఠనం చేయడం అత్యుత్తమ వైదిక పరిహారాలు గా శాస్త్రం చెబుతోంది.

ఋషి పంచమి నాడు ఆధునిక కుటుంబాలు పాటించగల నాలుగు సులభమైన నియమాలు

• గోత్ర ఋషుల మరియు సప్తర్షుల స్మరణ: ఉదయం దీపం వెలిగించి కశ్యప, అత్రి, భరద్వాజ, విశ్వామిత్ర, గౌతమ, జమదగ్ని, వసిష్ఠ మహర్షులకు మరియు అరుంధతీ దేవికి పసుపు, కుంకుమ, పూలతో నమస్కరించండి.
• గురువులకు మరియు ఉపాధ్యాయులకు కృతజ్ఞత: మీకు అక్షరాలు నేర్పిన ఉపాధ్యాయులకు లేదా మీ వృత్తిలో మార్గదర్శనం చేసిన గురువులకు ఆ రోజు ఫోన్ చేసి నమస్కరించండి లేదా పేద విద్యార్థులకు పుస్తకాలు, పెన్నులు దానం చేయండి.
• ఒక్క పూట కందమూల-ఫలాహారం: ఆ రోజు కనీసం ఒక్క పూటైనా బియ్యం, మసాలా వంటకాలకు విరామం ఇచ్చి చిలగడదుంపలు, పండ్లు, పాలు, పెరుగు, ఆకుకూరలతో కూడిన సాత్విక ఋషి ఆహారాన్ని స్వీకరించండి.
• ఇరవై నిమిషాల స్వాధ్యాయం (గ్రంథ పఠనం): ‘ఋషి ఋణం’ తీర్చుకునే ఉత్తమ మార్గం వారు రాసిన జ్ఞానాన్ని చదవడమే; ఆ రోజు కనీసం ఇరవై నిమిషాలు భగవద్గీత, ఉపనిషత్తులు లేదా పోతన భాగవతంలోని కొన్ని పద్యాలను కుటుంబంతో కలిసి చదువుకోండి.

మీ కుండలిలో పంచమ-నవమ భావాలు మరియు గురు బలాన్ని తెలుసుకోవడానికి Astro Ratan

మీ జన్మ కుండలిలో గురు గ్రహం ఏ రాశిలో ఉంది, మీ పూర్వపుణ్య స్థానమైన పంచమ భావం మరియు భాగ్య స్థానమైన నవమ భావం ఎలాంటి యోగాలను ఇస్తున్నాయి అనేది తెలుసుకోవడానికి హైదరాబాద్‌కు చెందిన Astrocorp Techlab రూపొందించిన AI వేద జ్యోతిష్కుడు Astro Ratan అందుబాటులో ఉంది. లహరి అయనాంశం మరియు స్విస్ ఎఫెమరీస్ ఆధారంగా పనిచేసే ఈ వేదిక, ఎలాంటి భయపెట్టే మాటలు గానీ ఖరీదైన పూజల అమ్మకాలు గానీ లేకుండా, భారతీయ ఋషి పరంపర అందించిన జ్యోతిష్య విజ్ఞానాన్ని సరళమైన తెలుగులో అందిస్తుంది. మీరు ఉచిత కుండలి ద్వారా మీ చార్ట్‌ను ఉచితంగా చూసుకోవచ్చు మరియు తెలుగు జ్యోతిష్యం పేజీలో మరిన్ని శాస్త్రీయ వివరాలను తెలుసుకోవచ్చు.

గాయత్రి పాఠశాలకు తీసుకెళ్లిన సప్తర్షుల కథ

అత్తగారు కామేశ్వరి గారి దగ్గర ఋషి పంచమి అంతరార్థాన్ని విన్న గాయత్రికి ఆ రోజు తన ఉపాధ్యాయ వృత్తి మీద మరింత గౌరవం పెరిగింది. కేవలం ఆచారంగా కాకుండా, మనకు జ్ఞానాన్ని ఇచ్చిన ఋషులను తలచుకోవడం, ఒక్క రోజు భూమిపై భారం వేయని కందమూల ఆహారం తినడం, మనసులోని పాత అపరాధ భావనలను ఉత్తరేణి ఆకులతో కడిగేసుకోవడం ఎంత గొప్ప ఆలోచనో ఆమెకు అర్థమైంది. ఆ ఉదయం పాఠశాలకు వెళ్లిన గాయత్రి, తన విద్యార్థులకు ఆకాశంలోని సప్తర్షి మండలం గురించి, గురువుల పట్ల ఉండాల్సిన కృతజ్ఞత గురించి ఎంతో ఉత్సాహంగా వివరించింది.

FAQ

Related

• సంకష్టహర చతుర్థి మరియు వినాయకీ చతుర్థి: ప్రతి నెలా వచ్చే రెండు చవితుల తేడా, గణపతి ఉపాసన మరియు చంద్రోదయ రహస్యం
• అనంత పద్మనాభ వ్రతం (అనంత చతుర్దశి): పద్నాలుగు ముడుల ‘అనంత తోరం’ మరియు కౌండిన్య-సుశీలల కథ నేర్పే సంయమనం
• అభిజిత్ నక్షత్రం అంటే ఏమిటి? ఇరవై ఎనిమిదవ నక్షత్రం మరియు అభిజిత్ విజయ ముహూర్తపు ఖగోళ, పౌరాణిక రహస్యం